Ni Sư Hằng Như: GIÁO LÝ “VÔ THƯỜNG” TRONG ĐẠO PHẬT

GIÁO LÝ “VÔ THƯỜNG” TRONG ĐẠO PHẬT

I. DẪN NHẬP

Vô thường là một trong ba pháp ấn quan trọng trong giáo lý nhà Phật. Đó là Vô thường-Khổ-Vô ngã. Thuật ngữ gọi là Tam Pháp Ấn. Vậy Tam Pháp Ấn là gì? Tại sao gọi là Tam Pháp Ấn? Tam: Là ba. Pháp: Là phương pháp, nguyên lý hay nguyên tắc. Pháp ở đây ám chỉ  toàn bộ tư tưởng trong các giáo lý của Đức Phật, được ghi chép trong ba tạng Kinh điển. Nói chung là “lời dạy của Đức Phật Thích Ca”. Ấn: Tượng trưng cho một dấu hiệu (đóng mộc) hay khuôn mẫu .

Tam pháp ấn: Là ba dấu ấn, ba sắc thái đặc biệt, là ba khuôn dấu của chánh pháp, là cơ sở tiêu chuẩn để định hướng xem nội dung giáo lý Phật tử đang học có phù hợp với triết lý giải thoát do đức Thế Tôn truyền dạy hay không.

Giáo lý Tam pháp ấn, có một vị trí vô cùng quan trọng trong Phật giáo, vì nó phản ảnh chân thật bản chất của mọi sự vật hiện tượng, từ sắc pháp cho đến tâm pháp, đều luôn thay đổi không ngừng (Vô thường) và không có một thực thể nào độc lập, riêng biệt, trường tồn vĩnh viễn (Vô ngã). Nhờ quán chiếu Tam pháp ấn mà người tu có thể chuyển hóa được thân tâm, thoát mọi khổ đau, tiến đến giải thoát Niết-bàn.

II. PHÁP ẤN “VÔ THƯỜNG”

Pháp ấn đầu tiên là Vô thường, tiếng Phạn là “Anitya”, tiếng Pãli là “Aniccã.”  Vô: Có nghĩa là không. Thường: Nghĩa là thường còn, tồn tại mãi mãi. Vô thường: Có nghĩa là không có gì tồn tại, bất biến, tất cả các pháp đều luôn thay đổi và không ngừng biến hoại.

Theo đạo Phật tất cả mọi sự vật, sự kiện, hiện tượng sinh ra do nhiều điều kiện.  Vì do nhiều điều kiện, tức nhiều duyên kết hợp mà thành, gọi là “duyên sinh”, nên không thực chất tính, không độc lập, không tự ngã. Vì không tự ngã nên không tồn tại bất biến, luôn luôn ở trong trạng thái sinh diệt. Quá trình biến đổi liên tục trên vạn pháp trong thế giới vật chất, hay ngay cả trong tâm thức con người gọi là Vô thường. Đề cập về Vô thường đối với con người, đức Phật dạy: “ Sắc là Vô thường. Thọ là Vô thường. Tưởng là Vô thường. Các Hành là Vô thường. Thức là Vô thường... ở đây các Tỷ kheo cần phải đoạn trừ lòng dục...” Như vậy toàn bộ Danh-Sắc tức ngũ uẩn đều Vô thường.

Vô thường được phân chia thành ba loại: Thân Vô thường, Tâm Vô thường và Cảnh Vô thường.

1. Thân Vô thường: Vô thường chi phối toàn bộ con người, cả Thân và Tâm. Thân vô thường có nghĩa là cơ thể của con người luôn biến đổi theo thời gian, nó không tồn tại vĩnh viễn. Bởi vì sẽ có một ngày cuộc sống chấm dứt. Nhưng ngày đó là ngày nào không ai biết trước được. Có khi cuộc sống của con người trải qua đầy đủ bốn giai đoạn “sanh-trụ-hoại-diệt”. Nhưng trong thực tế người ta thấy có nhiều trẻ sơ sinh mới ra đời đã chết, có người chết vào tuổi trung niên, cũng có người sống thọ đến 100 tuổi. Cho nên Vô thường đến lúc nào không ai biết trước được.

Nói về Vô thường, thì từ khi sinh ra, con người lớn lên rồi già đi, luôn trải qua sự biến đổi. Vẫn là một con người đó, nhưng hình dáng của người đó thay đổi theo thời gian.  Sắc thân này được tạo thành từ nghiệp lực và tinh cha huyết mẹ. Các duyên trên kết hợp thành phôi thai. Dần dần phôi thai phát triển thành thai nhi. Thai nhi sống trong bụng Mẹ, thay đổi từng giây, từng phút, từng ngày... trải qua 9 tháng 10 ngày, thai sinh có đầy đủ các căn, thành hình người, được sinh ra đời là một em bé nhỏ. Cuộc đời của em bé bắt đầu từ giây phút cất tiếng khóc chào đời, kéo dài theo năm tháng, rồi kết thúc lúc nào không ai biết trước được. Tựu trung cuộc sống mong manh. Không một người nào tránh khỏi cảnh sống chết, bởi vì thể tánh của con người được hình thành theo pháp duyên sinh, nên nó cũng theo thời gian mà hoại diệt, tan rã.  Cho nên nói “Thân người Vô thường” theo thời gian, trải qua bốn giai đoạn “sanh, lão, bệnh, tử” là vậy. Dưới đây là một vài bài kinh diễn tả sự vô thường.

- Kinh Pháp Cú dạy rằng: “Thân này không bao lâu/Sẽ vùi sâu đáy mồ/Như cây khô khúc gỗ/ Vứt bỏ vì vô tri.” Bài kinh cho chúng ta thấy rằng cái thân của chúng ta không thể ước lượng được với thời gian,  không biết trước được sự sống chết. Khi hơi thở ra, rồi không vào nữa, thì đời sống của người đó chấm dứt.   

-Kinh Tứ Thập Nhị Chương: “Đức Phật hỏi các Tỷ-kheo. Mạng sống con người là bao lâu? Vị thứ nhất trả lời: Trong vài ngày. Phật bảo: Ông chưa hiểu đạo. Vị thứ hai đáp: Trong một bữa ăn. Phật cũng bảo: Ông chưa hiểu đạo. Vị thứ ba trả lời: Mạng sống con người trong một hơi thở. Đức Phật khen: Hay lắm, Ông mới thật sự là người hiểu đạo.” Bài kinh này cho thấy hơi thở của con người cũng Vô thường, không tồn tại bất biến. Cho nên khi không còn hơi thở ra vô nữa thì tấm thân này, từ người sống sẽ biến thành người chết.

Trong kinh A-hàm có kể: Khi tuổi Đức Phật đã lớn, một hôm đi khất thực trong thành Xá Vệ trở về thọ trai xong. Sau đó Đức Phật cảm thấy trong người hơi lạnh, nên ra phơi nắng bên ngoài hương thất. Ngài vén y để lộ làn da lưng nhăn nheo dưới nắng. Tôn giả A-nan đến xoa lưng cho Đức Phật rồi buông lời than:  “Ôi! Da dẻ của Thế Tôn không còn láng mịn như thuở xưa nữa, lưng đã hơi khòm tới trước rồi.  Ôi! Còn đâu những gì của thời trai tráng”. Phật bảo: “Đúng vậy A-Nan! Cái già có sẵn trong cái trẻ, cái chết nằm trong cái sống, thân của Ta rồi đây sẽ hoại diệt, một lúc nào đó không tránh khỏi”

Đoạn kinh này, Đức Phật nhằm cảnh tỉnh mọi người “cái già đang nằm sẵn trong cái trẻ, cái chết nằm sẵn trong cái sống”, ngầm bảo rằng Vô thường sẽ xảy ra bất cứ lúc nào, cho nên đừng nghĩ hiện tại mình còn trẻ mà lơ là không tu tập quán chiếu để thấy lẽ thật của “thân vô thường” hầu chuẩn bị cho giờ phút cuối của đời mình để khi Vô thường đến, mình sẽ không hốt hoảng , không sợ hãi... vì đã có cái phao “chánh niệm tỉnh thức” để ra đi.

2. Tâm Vô thường:  Vô thường không chỉ chi phối thế giới vật chất mà còn tác động mạnh mẽ đến tâm thức của con người. Tâm trí chúng ta thay đổi không ngừng. Vui đó, buồn đó... nó luôn biến đổi, lưu chuyển như dòng sông chảy mãi, không một phút ngừng nghỉ. Đức Thế Tôn đã từng ví: “Tâm con người như vượn chuyền cây, như ngựa rong chơi ngoài đồng nội, chẳng khác nào từng đợt sóng ngoài biển khơi, có rồi mất, mất rồi có, biến chuyển liên tục.” Ý nói tâm con người luôn dao động, giống như những con khỉ chuyền trên cành cây, từ cành này sang cành khác một cách nhanh chóng, không ai bắt kịp. Tâm cũng giống như những con ngựa hoang không có người kiềm chế,  nên nó phóng chạy lung tung không đứng yên một chỗ, hay tâm cũng giống như những đợt sóng ngoài biển khơi, từng đợt lên xuống không ngừng. Tính chất Vô thường của tâm thức là luôn chuyển hóa vừa sanh thì đã biến. Nên cái tư duy phút trước, không phải là cái tư duy của lúc này. Cái tư duy của lúc này, không phải là cái tư duy của lúc sau.

Vì vậy Tổ Quy Sơn đã dạy: “Niệm niệm sanh diệt qua mau, trong một sát-na đã chuyển qua đời khác. Tại sao chúng ta lại nỡ khoanh tay để ngày tháng luống qua mau”. Dòng tâm thức sanh-diệt liên tục ấy, chính là vọng tưởng điên đảo của lớp vô minh trùng trùng điệp điệp, cuốn chúng sanh trôi lăn mãi trong bể khổ luân hồi sanh tử. Nên Tổ khuyên mọi người hãy lo tu tập chớ để thời gian trôi qua một cách uổng phí.

3. Cảnh Vô thường:  Không phải chỉ thân tâm con người Vô thường, mà cảnh vật xung quanh cũng không ngừng biến đổi.  Hoàn cảnh sống ngày xưa lạc hậu, thiếu thốn nhà tranh vách đất. Bây giờ tân tiến hiện đại, nhà lầu, biệt thự cao sang. Ngay cả sơn hà đại địa cũng không tránh khỏi định luật Vô thường. Điều này chúng ta dễ thấy, mới hôm nào nơi đây là đồng hoang cỏ cháy, mà hôm nay biến thành khu thương mại sầm uất.

Môi trường bên ngoài thay đổi cũng ảnh hưởng mạnh mẽ đến con người. Lúc thành công, được sống trong cảnh giàu sang, nhà cao cửa rộng. Trông thật oai phong khí thế. Khi thất bại phải bán hết tài sản nhà cửa, trở thành người không nhà, sống bơ vơ thất thiểu ngoài đường phố, không dám nhìn ai. Thật là đau khổ.  Hoặc chỉ qua một trận mưa lũ tràn ngập thì khu phố khang trang biến thành sông hồ biển nước. Có người mất xác vì bị nước cuốn trôi. Có người được cứu thì lâm vào tình trạng không nhà không cửa. Từ hạnh phúc biến thành đau thương. Từ giàu có trở thành trắng tay. Vô thường là ở chỗ này!               
              

III.  HAI CÁCH NHÌN VỀ VÔ THƯỜNG

1) Cái nhìn tiêu cực: Vô thường mang đến sự lo âu sợ hãi, tâm trí bất an trước sự thay đổi của cuộc đời. Chẳng hạn như mất mát, bệnh tật, chia ly hay gần kề với cái chết... Đó là những bất hạnh không ai muốn chạm mặt. Thói thường người ta chỉ muốn mọi thứ mãi ổn định, mãi tốt đẹp... nhưng rồi lại đau đớn nhận ra rằng không có cái gì là tồn tại bất biến vĩnh cửu cả!    

Vô thường từ đâu đến? Vô thường không phải ở đâu xa xôi. Nó đang ở đây, hiện hữu trong từng hơi thở của mỗi con người: Hít vào, sinh. Thở ra, diệt. Vô thường xảy ra trên thân: Hôm nay khỏe mạnh, ngày mai cảm sốt. Vô thường xảy ra trên tâm: Buổi sáng vui sướng hân hoan vì được khen tặng. Buổi chiều cảm thấy buồn rầu thất vọng vì bị chê bai. Vô thường ở nơi cảnh vật xung quanh: Bốn mùa Xuân-Hạ-Thu-Đông.  Mùa Xuân đến, hoa nở khoe sắc rực rỡ, rồi Hạ qua, Thu sang lá xanh tàn úa. Mùa Đông đến, lá rụng, cây trơ cành lạnh lẽo.

Nhìn chung mọi thứ hiện hữu trên đời đều chuyển động, thay đổi, sinh ra rồi diệt đi. Tình yêu, tiền bạc, danh vọng, đau buồn, hạnh phúc... đến rồi đi. Tất cả đều Vô thường. Có đó rồi mất đó. Nên nói đến Vô thường, ai cũng sợ, cũng lo, không dám đối mặt với Vô thường. Điều này cho thấy Vô thường quả thật ảnh hưởng rất tiêu cực trên đời sống của con người.

2) Cái nhìn tích cực: Nếu chúng ta chỉ nhìn thấy mặt tiêu cực của Vô thường, chúng ta sẽ luôn sống trong nỗi sợ hãi và bất an. Nhưng nếu ta nhìn nhận nó thuận theo lẽ tự nhiên, ta sẽ thấy Vô thường có cả mặt tích cực của nó.  Vô thường không phải là một bi kịch, mà là một quy luật tự nhiên đối với tất cả mọi vạn vật. Cho nên con người khổ không do Vô thường, mà khổ là vì muốn giữ những thứ vốn dĩ không thể giữ. Người đẹp muốn đẹp mãi, người giàu muốn giàu hoài, người đang hạnh phúc sợ một ngày nào đó hạnh phúc không còn. Chính cái bám chấp vào những thứ không thường, mới là nguồn gốc của đau khổ. Chứ sự thay đổi là quy luật tự nhiên có từ vô thủy vô chung, nó ảnh hưởng trên tất cả các pháp hữu vi. Chúng ta có mặt trên đời này do duyên sinh nên bị Vô thường chi phối. Người không tu tập chỉ thấy mặt tiêu cực của Vô thường, nên khó tránh phiền não khổ đau.

Người trí chấp nhận Vô thường và nhìn nó ở cả hai mặt: Tiêu cực và Tích cực. Ở mặt tích cực, người trí nhận ra sự ích lợi của Vô thường mang đến. Chẳng hạn như nhờ có Vô thường, mà mối quan hệ tồi tệ có thể kết thúc, để mở ra một cánh cửa mới. Nhờ có Vô thường, thất bại ngày hôm nay, có thể là bài học kinh nghiệm quý giá cho sự thành công ở ngày mai. Nhờ có Vô thường mà sự sống được phát triển. Nhờ có Vô thường nên kỷ thuật tiến hóa của nhân loại sẽ được phát triển giúp đời sống con người đỡ cực nhọc hơn.  

Không có Vô thường thì trẻ con sinh ra không bao giờ lớn. Không có Vô thường thì mình sẽ ôm hoài căn bệnh trầm kha không bao giờ khỏi bệnh.  Không có Vô thường thì thế giới này như thế giới chết, vì nó đứng yên một chỗ.  Không có Vô thường thì mình không thể tu tập, không có hy vọng chuyển hóa, đoạn tận các tập khí tham ái phiền não đang tiềm ẩn sâu kín trong nội tâm chúng ta.

 Tóm lại tuệ giác Vô thường giúp con người nhận thức đúng bản chất của các pháp đương thời, mang lại niềm tin cho mọi nỗ lực chuyển hóa, sáng tạo và phát triển giúp con người bớt khổ đau.

V. ỨNG DỤNG VÔ THƯỜNG TRONG ĐỜI SỐNG

Muốn  sống an nhiên trong cuộc đời vốn Vô thường, người có tu tập, thay vì chống lại Vô thường, họ học cách chấp nhận Vô thường, tức chấp nhận sự thay đổi từ thuận duyên sang nghịch duyên, hay ngược lại. Họ xem Vô thường như là một phần của đời sống,  tập buông những gì không thể giữ, vì họ đã biết rằng không có một thứ gì trên cõi đời này là thường hằng bất biến, có bám lấy cũng sẽ thất vọng đau khổ mà thôi.

Đã biết cuộc đời vốn Vô thường, không ai biết đời sống của mình hay người xung quanh chấm dứt vào lúc nào.  Cho nên người hiểu chuyện sẽ trân quý từng khoảnh khắc hiện tại, sống biết ơn và yêu thương không chỉ với người thân: cha, mẹ, vợ, chồng, con cái, anh chị em trong gia đình, mà còn tử tế vị tha với mọi người xung quanh. Xa hơn họ còn sống tử tế với cả môi trường xung quanh nữa.

Khi hiểu rằng mọi thứ của cải, tài sản, quan hệ, tình cảm...  Vô thường là việc tất yếu, nên họ chấp nhận và học cách đối diện với những  mất mát, chia xa hay phiền não xảy ra. Nhờ vậy mà họ giảm được phần nào khổ đau khi va chạm với thực tế. Mặc dù mọi thứ đều Vô thường, người trí không sống buông xuôi mà vẫn có trách nhiệm với hành động của mình, vì họ hiểu rõ quy luật Nhân-Quả, nên trong đời sống hằng ngày họ không tạo tác những điều bất thiện gây khổ cho người và chuốc khổ cho mình trong tương lai.

Tóm lại, hiểu và thực hành Vô thường giúp tâm ta được bình an, ý chí dũng cảm đối mặt với những biến cố và sống một cuộc đời ý nghĩa trọn vẹn hơn.     
                  

VI. TU TẬP ĐỂ CHỨNG NGỘ VÔ THƯỜNG

Trước hết, hiểu rõ ý nghĩa Vô thường qua kiến thức, rồi tự thân trải nghiệm sự biến đổi ấy và đón nhận hoàn toàn sự thật này mà không sinh tâm ưa thích hay ghét bỏ bằng pháp quán Tứ Niệm Xứ: Thân, Thọ, Tâm, Pháp. Tất cả những diễn biến thay đổi xảy ra, hành giả chỉ quán như thật, không phản ứng. Nhờ vậy tâm vừa thấy rõ sự thật, mà được an nhiên tự tại trong bản chất Vô thường của sự kiện. Đây là thái độ thấy biết trực tiếp và trung thực về bản chất Vô thường.

Cuộc đời vốn Vô thường, ta không dại gì đòi hỏi hay mong muốn mọi thứ đều luôn vĩnh hằng tức thường hằng, mà nên nhìn lại quan sát nội tâm khi đối diện với tất cả những biến đổi Vô thường.  Thái độ đúng đắn vững chải là pháp biến đổi như thế nào thì chỉ thấy “là như vậy”, chứ “không cho là, phải là, hay sẽ là”. Mọi chuyện đến, đi, đều quán thấy đó là pháp tự nhiên như thật.   Còn muốn biến đổi theo ý mình, hoặc muốn thoát khỏi Vô thường, tức không muốn thay đổi, thì đó là “thường hằng”. Điều này không thể xảy ra!

Trong vấn đề tu tập, hành giả cần nhận diện rõ ràng: Thái độ đối diện với Vô thường, hay đối diện với Khổ là quan trọng, còn trạng thái Vô thường hay trạng thái Khổ diễn biến như thế nào thì quán như thế đó!

Cuối cùng hiểu được Vô thường giúp hành giả can đảm đối diện  sự thay đổi, Bước đầu không quá phiền não đau khổ khi chia ly, mất mát. Sâu sắc hơn thì tâm bình thản trước mọi biến cố thăng trầm trong đời sống, vì biết rõ không thể thay đổi đặc tính của Vô thường, nên không bám víu những gì không nên bám víu.  Được như vậy là hành giả đã chứng ngộ được pháp ấn thứ nhất Vô thường, là một trong ba pháp ấn quan trọng trong giáo lý Phật giáo: Vô thường-Khổ-Vô ngã...

THÍCH NỮ HẰNG NHƯ

(Sinh hoạt với đạo tràng Tánh Không Texas, Feb, 01-2026)