HT Thích Thông Triệt: CHẤP THỦ TƯỞNG UẨN

CHẤP THỦ TƯỞNG UẨN

Trích đoạn trong Bài đọc thêm về chủ đề "PHẨM CHUYỂN PHÁP LUÂN",

mục "NĂM THỦ UẨN"

do Hòa thượng Thích Thông Triệt biên soạn

    Nhân tố thứ ba là chấp thủ Tưởng uẩn (saññūpādānakkhandha: the grasping of the perception). Tưởng (saññā: perception). Tưởng chỉ cho những tiến trình tri giác về đối tượng thông qua sự tiếp xúc của các căn. Không có nó, ta không thể lãnh hội về đối tượng, kể cả sự kiến giải sai lầm của nó về đối tượng, đưa đến lập thành tưởng điên đảo. Tâm điên đảo, kiến điên đảo vốn được phát huy từ tưởng điên đảo.

Nó là khối nhớ tưởng lại, nghĩa chính xác của nó là giác quan tri giác (sense perception). Khi dùng từ Tưởng (tri giác), ta cần biết nó có hai nghĩa:

i.  Nghĩa thứ nhất: Biết, nhận thấy, nhận thức: to know, to perceive, to cognize. Trong nghĩa này, Tưởng chỉ cho lãnh vực của sự khái niệm hóa đối tượng. Ngay khi Thọ (vedanā - sensation, feeling) xuất hiện, ta biết đối tượng (become aware of object, or know object). Ở đây, một ý nghĩ (idea) mới hay một khái niệm (conception) mới liền được lập thành. Sự lập thành này được thực hiện do Tầm (vitakka), sự nói thầm. Nếu không có tầm, khái niệm không thể thành lập.

ii. Nghĩa thứ hai: Khi Tưởng chỉ sự trở thành biết (the becoming aware of) một khái niệm đã được lập thành, đây là Tưởng chỉ cho sự hồi tưởng lại (sañjānāti: recollection). Như vậy, trong nghĩa thứ hai, Tưởng không có mặt trực tiếp dưới sự khái niệm hóa hay ý nghĩ. Tuy nhiên, một khi Tầm xuất hiện, khái niệm được lập thành và nhiều sự tạo thành ý nghĩ (ideations) xảy ra. Và trong khi nhận ra (recognizing) những khái niệm này, Tưởng được đặt lại nữa. Điều này cho thấy khái niệm hóa có mặt trong 3 giai đoạn của tưởng, tầm và suy luận (saññā, vitakka và papañca).

Chức năng của Tưởng là nhận ra (samjānana: recognition) pháp trần (dhammārammana: object of thought). Chú ý: chữ “ārammana“ có nghĩa vật được tâm nhận thấy (perceives) hay vật được biết thông qua sáu căn. Do đó, nhận ra pháp trần (dhammārammana) có nghĩa nhận ra đối tượng của tâm gồm sáu thứ (sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp (mental objects) và nhớ đối tượng ấy.

Tuy nhiên, ta cần chú ý là Tưởng (tri giác) thường gạt chúng ta. Đó là nó tạo ra những ảo giác khác nhau qua giác quan của ta. Phật gọi là tưởng điên đảo (saññāvipallāsa: perversity of perceptions). Phật cũng so sánh tưởng như là ảo tưởng (mirage) như trường hợp ta thấy sóng nắng trên đường từ xa. Phật nhấn mạnh nó có khả năng đưa đến sai lầm. Nó và xúc đóng vai trò cung cấp những nguồn kiến thức (knowledge) và hiểu biết (understanding) đầu tiên về thế giới hiện tượng. Nó tạo ra mạng lưới khái niệm và ý tưởng.

Não tổ chức và kiến giải thông tin, Thọ cung cấp thông tin, Tưởng thành lập kinh nghiệm. Do đó, Tưởng ám chỉ nhị nguyên chủ thể khách thể (subject-object duality). Vì nó là cái biết (knowledge) đạt được do sự cảm thấy đối tượng bên ngoài và bên trong thân xuất phát từ sự cung cấp sáu loại dữ kiện của Thọ. Sự cảm thấy này tạo thành một biểu tượng trong tâm gọi là tri giác biểu tượng. Đây là sự nhận thức rõ bằng giác quan, nó cao hơn cảm giác vì vai trò của nó là tạo ra các trạng thái hay yếu tố tâm, tức tâm sở: thương, ghét, sân hận, buồn, vui, méo mó (distortional mind)...Tri giác này cũng phức tạp. Chỉ vì nó phải dựa vào các yếu tố cung cấp dữ kiện của Thọ như màu sắc (từ nơi mắt), hương (từ mũi), vị (từ lưỡi), trọng lượng hay độ nhiệt, tê, đau, nhức, ngứa (từ da hay thân), chát chúa, êm nhẹ (từ tai), và sự cảm nhận của ý về các đối tượng (từ ý xúc-mind-contact) để lập nên tri giác phân biệt. Thọ lại dựa vào thân. Thân suy nhược thì thọ cũng không bình thường. Như vậy tri giác phân biệt và tri giác biểu tượng cũng không bình thường, thấy cái bóng hô có ma, thấy sợi dây, nói con rắn.

Nó liên hệ đến những vùng kết hợp của não bộ để lập thành tri giác. Như vậy, tưởng có thật. Nó có thể được ta kinh nghiệm khi nào ta cần nhớ lại điều gì. Nhưng nó khởi lên hay mất đi thông qua tâm, ý, hay thức. Do đó, tưởng vô thường và không thực chất tính.