Thích Không Chiếu: BA BƯỚC TU THIỀN CỦA TÔI

Ba Bước Tu Thiền của Tôi

Thích Không Chiếu

I. THẤY NIỆM

Niệm là những suy tư, tưởng niệm trong ta.  Hay nói đúng hơn, những lời nói thầm dệt thành mạng lưới tư duy trong não bộ.

Trước khi học Thiền, tôi không thấy niệm và cái hại của niệm.  Vì sao? Vì tôi với niệm là một.  Ai suy nghĩ ? Tôi suy nghĩ !  Nếu không nghĩ tưởng, cái gì biết tôi là tôi ?  Người không có trí nghĩ, hóa ra người ngớ ngẩn, khờ dại sao ?  Tôi nghĩ như vậy.

Thế nhưng, những người đấu võ, người chơi bóng bàn hay những môn thể thao cực nhanh...đâu kịp suy nghĩ.  Họ chỉ hành động theo phản xạ.  Chứng tỏ rằng cái suy nghĩ lúc có lúc không, còn cái biết luôn luôn hằng hữu.

Trong kinh Anguttara Nikāya (kinh Bộ Tăng Chi) Đức Phật nói với Bà La Môn Vassakàra:  “...Với tầm tư  (suy nghĩ) nào ta nghĩ cần phải tầm tư, ta tầm tư.  Với tầm tư nào ta nghĩ không cần tầm tư, ta không tầm tư...”  Đức Phật làm chủ được sự suy nghĩ, còn chúng ta, suy tư nghĩ tưởng đã huân tập thành quán tính động không dừng lại được.

Bình thường, sự suy nghĩ cũng có ích.  Nó giúp ta suy luận ra những việc chưa xảy ra, hoặc giải quyết những bài toán của đời sống hàng ngày.  Nó là sự suy nghĩ của ý căn, là tư duy biện luận của trí năng, là thức phân biệt của ý thức, là ký ức đã ghi nhớ, là kinh nghiệm học hỏi đã cất giữ trong tâm ta gợi lên.  Nếu sử dụng nó như một khả năng, một phương tiện thì có ích.  Để nó làm chủ, không chế tâm trí ta thì thật là tai hại. Vì:

Tâm nghĩ nhớ chuyện xưa, chuyện nay, buồn nhiều hơn vui.

Tâm hướng về quá khứ, âu sầu, tiếc nuối dĩ vãng.

Tâm mộng tưởng, mơ màng chuyện tương lai, không ngừng dệt mộng.

Tâm đa sự, đa đoan, rộn ràng trăm việc, không giây phút lặng yên.

Tâm bị ngoại cảnh chi phối, khi bất ngờ xảy đến, không chút bình tĩnh...

Không làm chủ được tâm, các tâm trạng này sẽ đưa ta tới tâm bịnh và bịnh tâm thể (bịnh do tâm bất an gây ra), là nguyên nhân của nhiều chứng bịnh thời đại : mất ngủ, đau đầu, cao áp huyết, cao máu mỡ, hen suyễn, tiểu đường v.v...

Đó là căn nguyên chứng suy nhược thần kinh của tôi .

Nhiều đêm thao thức không ngủ, tôi chợt thấy những chuyện đâu đâu từ xa xưa cứ lập đi lập lại trong đầu, ngoài ý muốn, quấy rầy mình, không dứt nó đuợc, không cho tôi ngủ.  Tôi mới sáng mắt ra: nó là niệm, là vọng tưởng, là cái làm khổ mình.

Khi đó tôi THẤY NIỆM, nó không phải là tôi, thấy nó làm mình không yên.  Phải tìm cách dừng nó lại, để tâm trí được thanh thản, thảnh thơi.

Đầu tiên là tôi tu tập môn tụng kinh, niệm Phật.  Sau đó là tập phương pháp sổ tức, đếm hơi thở.  Các pháp tu này cũng đem lại an tâm, nhưng chỉ an trong lúc tụng niệm hay sổ tức.  Ngoài lúc công phu ra, đâu lại hoàn đó.

Rốt lại, tôi đi tìm Thiền, tin rằng Thiền sẽ giúp tôi giải quyết được vọng tưởng.

Thầy dạy những kỹ thuật dụng công để dừng niệm như các bạn Thiền sinh đã biết.:

-       Không định danh, không dán nhãn đối tượng.

-       Chú ý trống rỗng.

-       định niệm hít vào thở ra v.v...

Tựu trung có 2 lối dụng công trong động và trong tịnh.

1.  Trong động

Đi, đứng, ngồi, nằm, trong việc làm quá quen tay như: rửa chén, quét nhà, đánh răng, rửa mặt...đều có thể tập làm trong vô ngôn (không suy nghĩ, không nói thầm).  Ai cũng có thể làm trong vô ngôn được.  Vì thông thường người ta vừa làm việc này vừa nghĩ hay làm viêc khác (như  vừa lái xe vừa nói điện thoại cầm tay).  Nếu không lo ra, không nghĩ đến việc gì khác, ta có thể làm những việc từ đơn giản như lặt rau, gọt trái...đến việc cần khéo léo, khó khăn như : đu bay, nhào lộn mà không ý nghĩ trong đầu.  Xin nói rõ không nghĩ mà vẫn biết, biết rất rõ ràng.

Học thiền là học làm cho trí rảnh rang, dù đang làm việc hay ngồi không, đang đi hay nằm nghỉ.  Khi làm việc bằng tay chân mà tâm không khởi niệm gọi là làm trong vô niệm hay vô ngôn.  Đây là làm mà không có sự tập trung chú ý.  Nếu tập trung sẽ đưa đến căng thẳng thần kinh, không đúng với Thiền.  Làm công việc như Ông Bàng Long Uẩn nói : gánh nước bửa củi đều là thần thông diệu dụng... Thân có làm, tâm vẫn an nhiên. 

Đó là Thiền trong động hay Định trong động.

Theo kinh nghiệm riêng, dừng niệm trong công việc giản đơn, quen tay dễ hơn trong khi đi đứng thiền hành.  Dừng niệm trong khi đi đứng dễ hơn trong lúc ngồi không, hoặc tọa thiền (người mới học).  Vì lúc rảnh rang tâm có quán tính nghĩ nhớ lăng xăng, muốn để tâm trí thảnh thơi giây lát cũng khó.  Khi bận rộn ta quên nhiều việc, đến giờ ngồi thiền hay đi ngủ, bắt nhớ đủ thứ, trong não nói thầm không dứt. 

Người mới học thiền nên tập từ dễ đến khó.  Trong việc làm quen thuộc, trong khi đi đứng, lúc nào không cần nghĩ nên tập vô ngôn, lâu ngày thành quán tính.  Từ chỗ có chút kinh nghiệm không lời, tập thành một định lực sơ khởi, ngồi thiền mới dừng được niệm.

2.  Trong tịnh:

Tọa thiền là phương pháp dụng công thù thắng nhất.  Vì tọa thiền mới vào được định sâu, thân tâm bất động, chuyển hóa được thân, tâm, trí tuệ tâm linh.

Tọa thiền là chính, còn thiền trong 4 oai nghi là phụ.  Nhưng cái phụ rất cần để hỗ trợ cho cái chính.  Tọa thiền phải đúng phương pháp, đúng kỹ thuật.  Nếu sai lầm sẽ gây ra thiền bịnh.

Sau đây tôi kể lại sự dụng công sai lầm của tôi:

Khi tọa thiền tôi áp dụng kỹ thuật Tỉnh Thức Biết, là trạng thái tỉnh thức không lời .  Nói là không lời, nhưng do chưa có định lực, quán tính nói thầm (Tầm) , đối thoại thầm lặng (Tứ) vẫn lai rai khởi lên.  Nếu áp dụng đúng Tỉnh Thức Biết, khi tầm tứ khởi lên, chỉ thầm nhận biết là nó tiêu mất.  Tâm trở lại trạng thái không lời.  Tỉnh thức biết như thế, tầm tứ sẽ thưa, yếu dần, đi đến dứt tầm, dứt tứ.

Dụng công sai, khi tầm, tứ khởi lên, tôi khởi nghĩ tầm tứ khởi lên; khi nó dứt, tôi khởi nghĩ nó dứt.  Trong lúc tọa thiền, không lời nói thầm, không suy nghĩ, nhưng còn cái Biết.  Ngồi mà không biết gì hết là vô ký, trầm không, si định.  Trái lại, khi Tỉnh thức với cái Biết của ý thức, tức quá tỉnh táo, canh chừng niệm khởi, như nói trên là sai.  Vì sao?  Vì có 3 sắc thái Biết: biết của ý căn, biết của ý thức và biết của tánh giác.  Biết của ý căn, ý thức là biết có lời, có người biết, có cái bị biết.  Còn biết của tánh giác là Biết không lời, cái biết thuần tịnh. 

Dụng công sai lầm với cái Tỉnh thức ý thức, cái biết có lời, là tác động qua hệ giao cảm thần kinh, làm căng thẳng tinh thần.  Thoạt đầu ít niệm, sau niệm khởi lung tung, ngồi không an, chân tê nhức...

Tôi còn phạm một sai lầm khác là niệm khởi lên, tôi khởi ý dẹp niệm, niệm càng khởi, tôi càng tập trung ý dừng niệm. (Thầy gọi là đùa với niệm hay cút bắt với niệm).  Đó là tạo ra xung đột nội tâm, tác động qua hệ giao cảm, kết quả máu tụ lên đầu, bị nhức đầu.

Trong đời học Thiền của tôi có 2 lần gay go, 2 lần qua truông, gặp khó khăn gần bỏ cuộc.

Lần thứ nhất , năm 96, tôi lên Portland (Oregon) học Thiền.  Vào học nửa chừng, làm cách nào cũng không có kinh nghiệm dừng niệm, tôi đành rút lui, tự nghĩ mình không có duyên với Thiền.  Đến khóa 3 Corona, năm 98, nhờ Thầy nói: “Muốn dẹp quán tính nói thầm, phải tập một quán tính mới: Vô ngôn.  Và quán tính là thói quen, thói quen do huân tập mà thành”.  Tôi chịu khó tập hoài cho tới khi có chút kinh nghiệm Không lời , tuy vẫn còn tầm tứ khởi lên.  Tôi tự nhủ cứ tập riết rồi sẽ dứt tầm, dứt tứ.

Lần thứ hai là cuộc chơi cút bắt với niệm qua nhiều năm tháng, do cụng công sai kỹ thuật Tỉnh Thức Biết thành Tỉnh thức ý thức, sanh bệnh nhức đầu đến nỗi chỉ ngồi độ 5-10 phút, máu tụ lên đầu rần rần, phải xả thiền.  Đến đây là hết.  Lần trước tìm không thấy bánh Thiền, lần này thấy đó mà không với tới được.  Tự nghĩ phải chia tay với Thiền thôi.

III. LÀM CHỦ NIỆM

Suýt chút nữa từ giã Thiền, tôi chợt nhớ lời Thầy dạy: Thiền là thư giãn, là tác động vào thần kinh đối giao cảm, trong đó không có nỗ lực, không có tập trung ý chí.  Làm căng thẳng thì kích động thần kinh giao cảm, càng dễ bệnh, đi tới tẩu hỏa nhập ma. 

Nhớ lại Thiền là thư giãn, tôi sửa lại phương pháp dụng công.  Thay vì nhắm mắt, tôi ngồi thiền mở mắt, nhìn Chú Ý Trống Rỗng, thấy rõ hết mọi vật mà không gọi tên, không chú ý tới vật nào.  Chỉ nhìn vào khoảng không theo kiểu “mắt nhìn mà tâm để trống trơn, hoặc lối nhìn vô tâm, vô tư lự.” 

Lúc trước, tôi có tập nhìn không định danh,  nhìn chú ý trống rỗng.  Giờ ngồi nhìn trống rỗng không mấy khó khăn.  Tôi thư giãn cái đầu, để tâm trí trống trơn, chỉ gá vào cái nhìn, không gá vào vật nào hết.  Khi nào mắt mỏi, mi mắt sụp xuống, tôi để nó sụp tự nhiên, tiếp tục nhìn vào cái lờ mờ trước mặt, không cần nhìn rõ vật gì.  Nhìn như thế để giữ tâm yên lặng.

Lạ thay !  Dụng công cách đơn giản như thế, không thấy nhức đầu, niệm cũng ít khởi lên, nếu tôi không tự khởi.  Khi ấy tôi chỉ nhìn trống rỗng, không khởi niệm, không theo dõi, không canh chừng niệm.  Nó khởi hay không khởi, kệ nó, tôi không dính mắc với niệm, để tâm an nhiên vô sự.  Chỉ có cái nhìn trống không và cái tâm trống không, ngoài ra không gì khác.  Xin nói rõ lúc ấy vẫn biết rõ chung quanh mà không duyên theo cái biết ấy.  Chỗ này khá tế nhị. Tâm tĩnh lặng thái quá, chìm trong mơ màng là vô ký, trầm không, si định, là sai.  Tâm tỉnh táo thái quá trở thành tỉnh thức của ý thức.  Tất cả trong thân, ngoài thân đều biết và khởi niệm biết lại cũng sai.  Biết mà không khởi niệm biết, mới là đúng! 

Tôi duy trì trạng thái ngồi nhìn trống không, vô tâm, vô niệm này càng lâu càng tốt.  Khi xả thiền, nhớ lại có ít tầm tứ, hay có thoáng qua, không duyên theo nó, nó tiêu luôn.

Tôi hết chứng đau đầu, gần như dứt tầm tứ, nói chung là tìm ra đầu mối làm chủ niệm.  Sau này Thầy giảng: cách nhìn trống rỗng đó là nhìn Chân Như , trạng thái Không Lời đó là niệm vô niệm hay niệm Chân Như .  Nếu tâp vững chắc sẽ vào một tầng định của Bát Nhã, là thể nhập Chân Như.

Tôi lấy làm mừng vì đã tìm lại được ánh sáng Thiền, nói cho đúng, là cái lóe sáng thôi.  Đem trao đổi kinh nghiệm này với các bạn thiền sinh, nhiều người áp dụng vào định dễ dàng như anh Không Bát Nhã, hoặc vào định vững chắc như cô Tín Phước.

KẾT LUẬN

Tu tập Thiền tuy không dễ, nếu áp dụng đúng kỹ thuật vẫn đưa đến kết quả tốt.  Tôi là kẻ nhiều phiền não, lắm bệnh tâm thể, lại sai nhiều trong dụng công mà tập được, bảo đảm bất cứ ai cũng tập được ít nhứt 3 bước như tôi.  Chỉ cần quí vị:

1). Hạ quyết tâm tiến bước trên đường tâm linh.

2). Có ý chí vượt qua trở ngại khó khăn, dứt bịnh đổ thừa.

3). Nắm vững kỹ thuật dụng công để không sai đường, lạc lối.

4). Rành rẽ chiêu thức để vượt qua ngóc ngách.

5). Miên mật dụng công, tập thành quán tính mới : vô ngôn.

Nên nhớ: Đừng cố gắng.  Cố gắng khác với miên mật.  Miên mật là dụng công không thưa hở.  Lúc nào có dịp là dụng công.  Hai buổi Thiền sáng tối, dù có bận gì cũng không bỏ qua.  Còn cố gắng là dụng công với ý chí, với mong cầu, tâm không bao giờ an tịnh, đi ngược với Thiền.  Vì con đường Thiền là Vô tác (không khởi ý), Vô nguyện (không mong cầu).  Càng khởi ý, càng mong cầu, càng xa Định.  Chỗ cứu cánh của Thiền là không chỗ tới (Vô sở đắc).  Nếu thấy có chỗ tới và khởi ý muốn tới là sai lầm tai hại.  Đó là kinh nghiệm thất bại của tôi.

Cứ an nhiên tự tại mà tập Thiền, mọi chuyện lăng xăng gác bỏ ra ngoài, tâm bình thản dửng dưng, ý hoàn toàn thanh tịnh, dù không muốn, Định cũng tới.  Làm ngược lại, không bao giờ Định.

Tâm Định được rồi sẽ chuyển hóa tâm, cân bằng thân, phát triển trí huệ tâm linh.  Phải thật sự CHÂN KHÔNG, mới đạt được DIỆU HỮU.   Tâm chưa không, chưa phải Thiền.

Thích Không Chiếu

9/2000.  

            ( Trích trong Đặc San Thiền Tánh Không số 3, Xuân Tân Tỵ 2001)